شعر غدیر در قرن اول هجری

شعر غدیر در قرن اول هجری

استاد الویری:

مقدمه :مروری بر مباحث دو سال گذشته:  اهمیت شناخت پیامدهای و نتایج یک رویداد در شناخت آن رویداد، عوامل و ریشه ها و زمینه های یک رویداد، پیامدها و نتایج و دست آوردهای یک رویداد و بررسی آنئ جهت شناخت غدیر، معیار قرار دادن پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام و بررسی پیامدهای درون مذهبی و برون مذهبی، هویت بخشی به شیعیان که مهمترین پیامد درون مذهبی است. هویت: آن عامل انسجام بخش درونی و تمایز بخش بیرونی یک فرد یا یک گروه.در مقام تشبیه و تقریب به ذهن، مناسب ترین مثال نخ تسبیح است که انسجام بخش است

حال وارد بحث این جلسه می شویم: یکی از راه های اثبات و شناخت رویدادهای تاریخی، میزان انعکاس آن نه تنها در کتب تاریخی بلکه در منابع ادبی و چگونگی این انعکاس است.بطور مثال اشعار حسان بن ثابت و عمر عاص. ابتدا بحثی به اختصار در مورد پیامدهای درون مذهبی، درون شیعه، غدیر و  انعکاس و پیامدهای آن. بحثی است در مورد مفهوم هویت و پاسخ به سوال هدایت بخشی غدیر به شیعیان. ابتدا اشاره به پاره ای از مسایل نظری در حیطه تاریخی داریم. 

روشهای شناخت وقایع تاریخی

برای شناخت رویدادهای تاریخی باید چه کرد؟پاره ای از روشهای شناخته شده:

نخستین گام: گردآوری همه اطلاعات مربوط به رویداد، و از طرق این داده ها نوری بر صفحه تاریک تاریخ بتابانیم و شناخت پیدا کنیم.برای شناخت حماسه عاشورا، باید ابتدا هر چه مورخان در مورد آن نوشته اند را ارزیابی و مورد سنجش قرار دهیم که عاشورا حادثه ای است با این ویژگی ها.

گام دوم، قدم تکمیلی بعدی: عوامل، ریشه ها ، زمینه ها رویداد را بشناسیم.

گام سوم: ( که کمتر شناخته شده)بررسی و شناخت رویداد از طریق پیامدها و نتایج و دست آوردهای آن. یک گام به عقب و شناخت ریشه ها و یک گام به جلو و شناخت رویداد بر اساس پیامدهای آن. مثلاً چرا حضرت فاطمه3 وصیت کرد که قبر ایشان مخفی بماند؟ باید پیامدهای تاریخی آن را بسنجیم. یا حادثه 11 سپتامبر.  چطور به دنبال آن، آمریکا بهانه لشکرکشی به افغانستان و عراق را پیدا کرد. این امر نشان می دهدو حسب پیامدهای آن این حدس را تایید می کند. مثال غدیر: یک گام به جلو، آیا وصایت در سیره انبیاء سابقه دارد؟ جایگاه امیرالمومنین7  نزد پیامبر؟ ، امیرالمومنین7 نزد مردم؟ جایگاه امیرالمومنین7 در رویدادها؟ بعد از وقوع غدیر، چه اتفاقی افتاد؟ بررسی در همه پهنه تاریخ ( نه سالهای نزدیک به وقوع) در شناخت لایه های پنهان غدیر به ما کمک می کند. 

 

پیامد درون مذهبی غدیر

تکیه ما بر پیامدهای درون مذهبی شیعه اثنی عشری غدیر است. مهمترین پیامد درون مذهبی غدیر ، هویت بخشی به شیعیان بود.اما مراد از هویت چیست؟ نخ تسبیح را در نظر بگیرید.آن را بلند کنید، دانه ها همه با هم جدا شده و بلند می شوند. کار مهم و متمایز آن، اتصال همه با هم است و همچنین جدا شدن از گروهای متمایز دیگر. هویت، حس تعلق درونی به جمع می دهد. متعلق به هر صنف و دسته ای که باشید، یک حس هویت در باره مجموعه دارید. این موضع نسبت به جمع، همان حس تعلق شما به آن مجموعه است. هویت بخشی غدیر به شیعیان. غدیر مانند  نخ تسبیح، شیعیان را با هم متصل و مرتبت کرد، یک روح جمعی به آنها بخشید و در عین حال آنان را از دیگران متمایز و متفاوت کرد، مرزی بین اینها و دیگران قرار داد.

دو نوع متفاوت هویت داریم. 1. هویت مشهود، تراکمی.هویت مشهود یعنی همیتی که شخص برای خود قایل است. مثلاًفرد خانه داری که برای آگاهی و معرفت بیشتر یافتن و برای این که با آگاهی هر چه بیشتر نقش خود را ایفا کند، به ریشه های دینی هم اهتمام می ورزد. اما آیا دیگران همان درکی را از او دارند که خودش از خود دارد؟شاید برای کسی که تعلق خاطری به این مسایل ندارد، اهتمام ورزیدن به این امور را بیهوده و عبث بپندارند. هویت تراکمی، یعنی هویتی که ذره ذره در فرد شکل بگیرد بطور مثال، در قرن 8 یا 9 به بعد، در عصر صفوی به این طرف، ایرانیان به تدریج شیعه شدند و بتدریج در فرد و  مردم متراکم و نهادینه  شد. بسیاری از قسمت های ایران بعد از سال ها مسلمان شدند. 2. هویت شخص بیرونی. هویتی غیر متراکم. مثال: عده ای به ما گفتند رافضی و دیگر باب شد.  ( کتاب " تاملاتی پیرامون چیستی هویت، نویسنده محسن الویری)

شعر از اشکال تجلی غدیر

شعر یکی از اشکال تجلی غدیر است، محملی برای انتقال غدیر به ذهن ها و دل ها، محمل هایی برای انتقال فرهنگ غدیر به میان مردم. عنصر شعر به دلیل ویژگی های و نقش خود، با دیگر روشهای انتقال فرهنگ غدیر برابری می کند.تعریف شعر: کلام موزون مقفی. تعریف نظم:کلام موزون عقلی . جایگاه  و کارکرد شعر در بیان اندیشه ها، القای مفهوم و آگاهی بخشی ، اقناع حس عاطفی و درهم آویختن فهم و احساس است.

عنصر شعر در سرزمین عریستان، موثرترین عنصر به حساب می آمد.در چنین زمانی، اهمیت شعر در باره غدیر معلوم می شود.نکته: این که معجزه حضرت از جنس زبان است، یک وجه آن برای ماندگاری و جاودانگی است و وجه دیگرش این است که معجزه هر پیامبر بر اساس فن آوری بود که نزد نخبگان جامعه وجود داشت. اگر نخبگان در برابر آن پیامبر ، مانند ایمان آوردن ساحران به حضرت موسی، سر تسلیم فرود بیاورند و عاجز شوند، توده های مردم به تبع آنها تمکین خواهند کرد. در زمان حضرت موسی سحر رواج داشت، جنس معجزه حضرت عصایی بود که تبدیل به اژدها می شد. در زمان حضرت عیسی، پزشکی رواج داشت، جنس معجزه حضرت، زنده کردن مردگان و شفای بیماران به اذن خدا بود. 

در زمان پیامبر اکرم 6،، هنر رایج مردم شعر بود، صنایع و مهارت های زبانی بود که در قالب زبان و شعر تجلی می یافت.سالانه گردهمایی برای ارایه بهترین اشعار در مکه تشکیل می دادند.هر قبیله شاعری داشت. در شکست ها به آنها روحیه می داد..در نخستین اتهام ها به پیامبر اکرم این بود که شاعر است و کلام موزون، مسجع و زیبا می گوید به طوری که با وجود توطئه ها و دشمنی های بسیار با پیامبر، شبانه، مخفیانه به نزدیک پیامبر6، آمده تا صدای او را بشنوند..البته خداوند این را رد فرمود. اگر به متون اولیه مانند سیره ابن اسحاق و سیره ابن هاشم مراجعه کنید می بینید که در هر دو صفحه حداقل یک بیت شعر وجود دارد. تمام رجزهایی که از روز عاشورا مانده قالب شعری دارد. یکی از مجلاهای غدیر از همان آغاز شعر بوده است.

حسان بن ثابت در شعر خود بطور کامل " من کنت مولاه..." را آورده و به خاطر توانمندی شعری در بین مردم منتقل شد و در طول تاریخ رو به تزاید بود. موصوعه بزرگ " الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب" نوشته مرحوم علامه امینی(1349 ش)و جایگاه شعر در آن، از 11 جلد تنها جلد اول آن در مورد بحث های حدیثی غدیر است، 10 جلد بعدی آن به بحث شعر غدیر اختصاص دارد. شعر غدیر در قرن اول هجری: 1.امیرالمومنین 7 ( 40 ه)، حسان بن ثابت( شاید 60 ه)، قیس بن سعد بن عباده انصاری‌( 59 یا60ه)، عمروبن العاص بن وائل (43 ه)، محمد بن عبدلله الحمیری.

  1. فرهنگ غدیر، فرهنگ اعتقاد به ولایت امیرالمومنین 7و اعتقاد به پایبندی به ولایت ایشان، پیوند قلبی و درونی در کنار اعتقادات است. ولایت، پایبندی عملی است. دل باید حلقه وصل با اعتقادات داشته باشد. شعر غدیر چنین نقشی را ایفا می کند.قصیده جل جلی عمر بن عاص در پاسخ به معاویه راجع به امیرالمومنین 7 است و از اشعار متاخر، دیوان مولی حسن کاشی ( متوفی 680) دارای 57 قصیده است که همه درباره امیرالمومنین 7و پر از اشعار ولایی است. حسان بن ثابت (از شاعران بنام عرب که عاقبت به خیر نشد) او پس از شنیدن خطبه غدیر ، در حضور حضرت  سخنان ایشان  را به شعر معروفی در آورد:

ینادیهم یوم الغدیر نبیهم/ بخم و اسمع بالرسول منادیا

یقول فمن مولاکم و ولیکم/ فقالوا و لم یبدوا هناک التعامیا

الهک مولانا و انت ولینا/ و لم تر منا فی الولایه عاصیا

فقال له قم یا علی فاننی/ رضیتک من بعدی اماما و هادیا

فمن کنت مولاه فهذا ولیه/ فکونوا له انصار صدق موالیا

هناک دعا اللهم و ال ولیه/ و کن للذی عدا علیا معادیا

روز غدیر نبی مکرم ندا داد امت را و آنها ندای منادی را شنیدند. فرمود :کیست مولی و ولی  شما؟ گفتند: خدا مولای ما و تو ولی ما هستی و هیچ کس انکار و عصیان این معنی را ندارد. پس به علی7 فرمود: برخیز یا علی، به درستی که راضی شدم بعد از من تو هادی و امام باشی. پس هر کس که من " ولی و اولی به تصرف" در امر او می باشم، این علی " ولی و اولی به تصرف" در امر او می باشد.پس تمام شما امت علی را یار صادق و راستی مانند غلامان باشید. آن گاه دعا کرد خدایا دوست بدار دوست او را و دشمن بدار آن کسی را که دشمن علی است.

توصیه شده برای شما

دیدگاه خود را بنویسید